Kruiden en Spiritualiteit

(tekst geschreven door Gonnie van Elteren, op deze tekst rust auteursrecht, kopieren mag alleen met toestemming van de auteur, en met vermelding van de naam van de auteur)

Prehistorie

Planten worden al zolang mensen bezig zijn met hun onderbewustzijn en met het bovennatuurlijke, toegepast in rituelen en ceremonien. Zelfs andere menssoorten als wijzelf (Homo sapiens), zoals de Neanderthalers, gebruikten kruiden in een spirituele context, zo zijn er in de Shanidargrot in Irak, die door deze mensen werd gebruikt als begraafplaats, stuifmeelresten gevonden op de lichamen die daar begraven werden, van onder andere Korenbloem en Duizendblad, planten die nu nog een grote medicinale en rituele betekenis kennen. De vindplaats is minstens 50.000 jaar oud. De prehistorische mens was direct, volkomen afhankelijk van de natuur (eigenlijk zijn wij dat nu nog, maar beseffen de meeste mensen dit niet), waardoor hij een grote kennis vergaarde van de wereld om hem heen. Dieren en planten stonden voor overleven, vruchtbaarheid en wederopstanding uit de dood. Ze waren de verpersoonlijking van de spirituele wereld, goddelijk en van grote symbolische betekenis. Planten en dieren die essentieel waren voor de overleving werden gezien als giften van de Goddelijke Natuur die in ere moesten worden gehouden en gerespecteerd. Planten met bijzondere eigenschappen als een grote geneeskracht, sterk hout, een prettige geur of een bijzonder mooi uiterlijk werden als extra speciaal gezien. Sommige planten werden zelf vergoddelijkt, vaak vanwege een hallucinogene werking, waarmee mensen in een direct contact kwamen met de andere wereld, de wereld van de geesten. Er zijn wetenschappers, die ervan uitgaan dat de bekende grotschilderingen die door geheel Europa gevonden zijn gemaakt zijn onder invloed van deze bijzondere kruiden.

Shanidar IV, de Neanderthaler met een bloemenritueel

Waarschijnlijk hadden de mensen van het prehistorische Europa een religie die veel leek op de sjamanistische tradities die nu nog voorkomen in bepaalde delen van de wereld. Deze tradities zijn zeer oud en stammen uit de oude steentijd, en komen op als ook de eerste Godinnenbeeldjes in Europa verschijnen.

Het woord sjamaan komt uit het Russisch en uiteindelijk van het Tungusische ‘saman’ wat zijn bron vindt in het Sanskriete ‘samana’. Het woord betekent zoiets als 'hij/zij die weet'. Sjamanisme is een vorm van communicatie met natuurlijke vormen van bewuste energie, die van invloed zouden kunnen zijn op ziekte, gezondheid, geluk, ongeluk en de staat van bewustzijn in relatie met natuurlijke fenomenen, trancetoestanden en de zielen van totemdieren en andere ‘bondgenoten’. Sjamanisme was/is wijdverspreid door verschillende tijden en culturen, maar heeft nu vooral een sterke traditie onder de Mongoolse stammen uit het zuiden van Siberië, maar ook de inheemse bevolking van Noord- en Zuid-Amerika kent sjamanistische uitingen. Verder kent sjamanisme een heropleving in de westerse samenleveing.

Intrinsiek aan sjamanistische praktijken, is de gedachte van interactie tussen natuurgeesten en mensen, op manieren die kunnen genezen, ziek maken of beschermen, bijvoorbeeld tijdens strijdtonelen. Sommige sjamanistische tradities maken gebruik van een totem – of krachtdier of van een tweede ziel. Bijvoorbeeld in de Azteekse kosmologie heeft men een geboorteziel die de ‘tonal’ wordt genoemd en de persoon vertegenwoordigd en je astrologische bestemming. Maar om werkelijk een krachtig mens te worden, moet men ook een tweede etherische ziel aannemen, die zich manifesteert als een krachtdier die de ‘nugual’ wordt genoemd. De tonal vertegenwoordigd de geordende, heldere kant van het bestaan en de nugual de chaotische, donkere kant. Dit heeft in geen geval met de kwalificaties ‘goed en slecht’ te maken. Heel gewoon bij sjamanistische praktijken, is het bereiken van een trancetoestand die teweeg kan zijn gebracht, door bijvoorbeeld muziek, dans, ontberingen en onthouding, ziekte, waanzin of door hallucinogene planten.

Sjamaan in Jakoetie (Siberie)

De Siberische sjamanen gebruiken trommels en vliegenzwam (Amanita muscaria). Een belangrijk thema in het geestelijk volwassen worden van de sjamaan is de ‘vision quest’, waarbij de sjamaan diep in zichzelf keert door middel van ontberingen en letterlijk afdaalt naar de andere wereld. Soms is er bij mannelijke sjamanen sprake van cross dressing of van een seksuele dubbelzinnigheid, androgyniteit of homoseksualiteit. Maar soms zijn het ook vader – of in het geval van vrouwen, moederfiguren van de stam. Andere sjamanen worden meer gezien als medicijnmannen – of vrouwen en leven ietwat afzijdig van de stam en worden gerespecteerd maar ook gevreesd voor hun krachten. Sjamanisme wordt ook in verband gebracht met de jacht en de mannelijke jagende figuurtjes die men bijvoorbeeld in heel Europa op grotschilderingen kan aantreffen als tegenhanger van de Moedergodinfiguurtjes uit dezelfde periode, en met de meditatieve trancetoestand die geassocieerd wordt met het besluipen en bejagen van wilde dieren.

Zo rond 8500 v. Chr. gaan mensen voor het eerst landbouw bedrijven, er ontstaan dan samenlevingen die afhankelijk zijn van wat ze zelf verbouwden. Deze eerste boeren teelden gewassen als emmer, spelt, gerst, erwten, linzen, kikkererwten en vlas. De eerste landbouwers leefden in de zogenaamde Vruchtbare Halvemaan, een gebied dat huidige landen omvat als Israel, Libanon en delen van Jordanie, Syrie, Irak en Zuid-Oost Turkije. Vanuit deze streken verspreidde de landbouw zich westwaarts naar Centraal-Azie, Cyprus, Anatolie en tegen 7000 v. Chr. naar Griekenland. In Noordwest-Europa werd vanaf 6000 v. Chr. landbouw bedreven. In China werd vanaf 7000 v. Chr. rijst verbouwd en iets later volgde Centraal-Amerika met mais en India ook met rijst.

Ook voor deze eerste boeren waren planten de meest essentiele basis van het leven, en hun religies en spirituele belevingen waren dan ook gebaseerd op vruchtbaarheidsprincipes, de wisseling van de seizoenen en de stand van de maan, zon en sterren, allemaal zaken die belangrijk zijn als je voedsel verbouwt. In deze culturen zien we ook een sterke nadruk op een vrouwelijk goddelijk principe, de Moedergodin, als schenkster van leven en als heerseres over de dood en wederopstanding. In afbeeldingen wordt zij dan ook vaak afgebeeld met landbouwgewassen en dieren die door deze mensen gehouden werden. Planten stonden symbool voor de kringloop van het leven, geboorte, groei, gedaanteverwisseling, dood en wedergeboorte. De feesten die gevierd werden hingen samen met zaaien en oogsten en kwamen bij alle landbouwbedrijvende volkeren voor.

Demeter met graanhalmen

Een klein aantal culturen uit de Oudheid in een zeer klein notedopje

De Egyptenaren

Egypte was de graanschuur van de oude wereld, de Nijldelta gaf voedsel aan miljoenen mensen. De Goden van Egypte stonden dan ook in nauw contact met vruchtbaarheid en vegetatie. Osiris wordt vaak groen afgebeeld, de kleur groen staat voor gewassen. Isis, zijn zuster en gemalin was ook een Vruchtbaarheidsgodin, zij was de Godin van de Hemel, Aarde en Onderwereld. In talloze mythen en legenden wordt verteld over de verbintenis tussen Isis en Osiris en de het land Egypte, ze zijn analoog aan elkaar. In de tempels van Egypte werd voor kapitalen aan wierook verbrand en speelden planten als Mandragora en de Blauwe Lotus een belangrijke rituele rol.

Grieken en Romeinen

In de Griekse en Romeinse mythen vindt je talloze verwijzingen naar de oorsprong van bepaalde bloemen en bomen, meestal gaat het dan om een nimf die op de vlucht voor een hitsige God zichzelf maar in een boom veranderde om haar eer te redden, of over planten en bloemen die ontstaan uit de tranen of het bloed van een of andere Godin of God. De oude Griekse Godinnen zijn duidelijk vegetatiegodinnen en in de figuren van Demeter en Persehone vinden we de oude Moedergodin dan ook weer terug. Uit bewaarde Griekse en Romeinse teksten lezen we ook hoe de Grieken en Romeinen gebruik maakte van kruiden en geurmiddelen voor hun rituelen.

Germanen en Kelten

Het Europa waar wij nu in leven was in de tijd van onze voorouders bedekt met ongerepte bossen. Bij de Kelten en de Germanen speelde bomen dan ook een cruciale rol in hun spirituele wereld. De Germanen geloofden bijvoorbeeld dat Odin, de eerste vrouw en man had gecreeerd uit respectievelijk een Els en een Es. De kosmos van de Germanen stelden ook een boom voor, de Wereldboom Yggdrasil, een reusachtige Es die negen werelden in zich droeg en bewoond werd met tal van mythologische wezens. De Germanen plantte bij de geboorte van een kind een boom, waarvan men dacht dat de groei en de ontwikkeling samen ging met die van het kind. De oude Germanen spraken recht onder bomen en offerden dieren en mensen aan bomen. Voor de Kelten speelden bomen en vooral de Eik een zeer belangrijke rol. Het Keltische woord druide, de naam voor de priesters van de Kelten is afkomstig van het woord voor Eik ‘Duir’, een woord dat op zijn beurt weer is afgeleid van het Sanskriet ‘Dwr’ wat staat voor deur, letterlijk een deur naar de andere wereld. Maretakken stonden voor wederopstanding na de dood en stonden in verband met de zon.

Opkomst Christendom

Nadat het Christendom zijn intrede had gedaan werd deze verering van planten en de connectie van deze planten met de Oude Goden gezien als duivels en veel kruiden werden dan ook gedemoniseerd. Voorheen Heilige kruiden kregen ineens namen als Duivelskruid, Dolkruid, Doodbloem, Duivelsappel, Satansappel etc. Ook de mooiste bloemen werden gezien als symbolen van de verfoeide oude Godinnen, de Roos werd gezien als de verpersoonlijking van de vrouwelijke zonde. Heilige Bomen werden door de christelijke missionarissen omgehakt en het hout werd gebruikt voor de eerste kerken. Toch duurde het niet lang of de Oude Goden en hun heilige planten kwamen via sluipwegen weer terug in de wereld van de gewone mensen, in de vorm van volksgeloof en volksgebruiken. De roos en de lelie waren te mooi om genegeerd te worden en werden toen maar in verband gebracht met de Heilige Maagd, net als Eiken en Lindebomen, voorheen gewijdt aan de oude Goden en nu gewijdt aan Maria. Ook werden geurende harsen gebruikt in de erediensten voor de nieuwe god, een gebruik rechtstreeks afkomstig van de Romeinse erediensten voor de oude goden.

De Lapjesboom van Overasselt, mensen met koorts binden een lapje om de boom, om genezing te vragen, een duidelijk overblijfsel van een heidens ritueel.

Middeleeuwen

In de eerste geschreven kruidenboeken zoals De Lacnunga (Angelsaksisch kruidenboek uit de 10^de eeuw) zie je nog een sterke associatie met de heidense wereld. Paganistische spreuken, Christelijke gebeden en magische rituelen staan gebroederlijk naast elkaar. Wel worden deze oude gebruiken en rituelen steeds meer geassocieerd met hekserij, iets dat weliswaar als een misdrijf wordt gezien, maar wat nog niet valt onder de misdaden die de dood verdienden. Vanaf de 14^de eeuw word deze min of meer rationele en nuchtere houding van de kerk anders, steeds meer kwamen in rechtszaken, de door de kerk veronderstelde band tussen hekserij en satanisme centraal te staan.

Het pact wat heksen met de duivel zouden smeden om onheil te brengen stond gelijk aan ketterij en daarop stond de doodstraf. In 1320 vraagt Paus Johannes de XXII aan de inquisitie om de jacht te intensiveren op iedereen die duivels en demonen aanbidt, een pact met hen aangaan of heilige voorwerpen gebruikt om magie te bedrijven, dit was de eerste aanzet tot de officiële vervolging van heksen of vermeende heksen. Paus Innocentius VII geeft in zijn “Summis Desiderantes” een letterlijke vrijbrief aan de Inquisitie om heksen te vervolgen (1484), en dan verschijnt ook nog in 1486 de eerste druk van de beruchte “Malleus Maleficarum” (Heksenhamer) van de Duitse Dominicaner Broeders Heinrich Kramer en Jacob Sprenger. Door de uitvinding van de boekdrukkunst in deze periode werden deze rabiate ideeën over hekserij razendsnel door geheel Europa verspreidt.

In de volksgebruiken, blijven we echter allerlei rituelen verbonden met planten terugvinden. Men danst rond de Meiboom op 1 mei (Beltane), er werd nog steeds recht gesproken onder Linden en Eiken, en met de oogstfeesten maakt men de traditionele gerechten en droeg men korenschoven in het rond. Tegen dit soort gebruiken kon de kerk weinig verrichten, dus men gaf deze gebruiken maar een Christelijk sausje, door bijvoorbeeld de pastoor de traditionele kruidwissen, die aan de nok van stallen werd gehangen om het vee te beschermen, te laten zegenen.

Heksen en Kruiden

Over wat een heks is bestaan tal van misconcepties. Het is een makkelijke kapstok om tal van theorieën en ideeën op los te laten. Wel is het zo dat mensen voordat het Christendom de algemene en later enige religie werd, makkelijker magisch met kruiden konden werken, het was niet verboden, maar werd geaccepteerd, ook de Heidense religies maakten gebruik van de magische kracht van kruiden, sommige religies zoals de Keltische Druïdenreligie stond zelfs geheel in het teken van plantenmagie. Deze mensen noemden zichzelf geen heks, maar voerden gewoon algemeen geaccepteerde rituelen uit. Ze stonden op deze manier rechtstreeks in contact met de goddelijke wereld, ook bijvoorbeeld door middel van geestverruimende planten, heel anders dan het latere christendom dat alleen via een priester contact met God toestond, althans in rituelen en ceremoniën. Het is dan ook niet verwonderlijk dat al in de vroege Christelijke kerk wordt afgegeven op magische praktijken, die in verband werden gebracht met duivelsaanbidding en ketterij. Ook een vijandschap van de kerk tegenover vrouwen speelde een belangrijke rol, vrouwen waren gemakkelijker te verleiden tot het ‘kwaad’, analoog aan Eva, die toch maar heel snel een hapje nam van het 'verboden fruit' in het paradijs.

Moderne hekserij grijpt terug op een heidens verleden, men voert de naam heks veelal als een soort geuzennaam, deze nieuwe heksen laten zich inspireren door de oude culturen, mythen en legenden en hebben de oude Godinnen en Goden weer in ere hersteld. Een diepe verbondenheid met de natuurlijke wereld, is wat veel stromingen in de moderne hekserij in ieder geval bindt, ondanks vele verschillen in uitgangspunten en rituelen. Ook het gebruik van kruiden speelt weer een zeer belangrijke rol, net als bij de oude Heidense culturen van voor het Christendom. Uit overlevering, oude geschriften en intuïtief met kruiden bezig zijn probeert men een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de enorme rijkdom die kruiden op magisch gebied hebben. Men heeft de verbondenheid van kruiden met de astrologie, de elementenleer en met de oude Godinnen en Goden herontdekt en past deze weer in de praktijk toe.

Zijn kruiden magisch?

De eerste mens die er achter kwam dat uit zaad een plant kon groeien, moet dit als iets magisch hebben ervaren, dat gevoel hebben we zelf vaak ook nog als we in het voorjaar aan het zaaien gaan en het resultaat na enkele dagen uit de grond zien komen, zelfs met onze wetenschappelijke kennis voelen we dit nog steeds aan als iets wonderbaarlijks en dat is het uiteindelijk ook. Een plant kun je zien als een kleine chemische fabriek, waarin tal van processen zic afspelen of/en je kunt iedere plant beschouwen als een grote magiër, immers ze zijn in staat om vanuit licht materie, en vervolgens uit die materie zuurstof te maken en stellen alle andere levende wezens op aarde in staat om hier te leven en te ademen,te eten en te genezen. Planten bevatten net als ieder levend wezen een bepaalde energie uit de oerbron van leven, hoe je deze bron ook verder wenst te benoemen. Het is de kracht die het universum gecreëerd heeft, dat vergoddelijkt is in tal van religies van alle tijden en van alle culturen. Deze kracht blijft een mysterie, ondanks dat de wetenschap tipjes van de sluier oplicht. Boven alle rituelen, ceremoniën, mythen en legenden is er een energie, een kracht, een kracht die in alles was, alles is en alles blijft. Magie is niets anders dan het gebruiken van deze kracht. Kruiden bevatten deze oerenergie in tal van vormen, van woest en krachtig, tot oneindig subtiel, van liefdevol en koesterend tot stekend en prikkelend. Vaak al in geur, aard, biotoop en uiterlijk van een plant te zien. Ook zijn de verschillen in vibraties van planten te voelen als je, je er voor open stelt en op kruiden mediteert.

Kruidenmagie werkt met de aanwezige energie in kruiden, om veranderingen te veroorzaken die niet verklaard kunnen worden of geaccepteerd zijn door de reguliere wetenschap. Hoe werkt het? De eerste gedachte van magie is een wens, maar een wens is niet genoeg, er moet in de magie sprake zijn van een overheersend verlangen dat gevisualiseerd word, de aard van het verlangen bepaald welk kruid er gebruikt gaat worden.

Vervolgens wordt het kruid ten dienste gesteld van de wens die men heeft, je laadt het kruid met de visualisatie van je idee, dit kan je doen door middel van chanten, meditatie en/of door sterke gedachtekracht. Een ritueel is in deze zin niet meer dan een concentratiehulpmiddel bij visualisatie. Dit kan heel praktisch uitwerken: zoals kruiden die huis en haard beschermen, kruiden die je een lief brengen, die je beschermen tijdens een verre reis, die kunnen helpen om te voorkomen dat je ziek wordt. Maar ook op spiritueel niveau hebben ze effect, ze kunnen helpen om helder te gaan zien, om open te staan voor andere entiteiten, je te beschermen tijdens ontmoetingen met wezens uit een andere wereld, kortom om de waarheid achter de waarheid te zien.

Er zijn verschillende oefeningen om je te helpen om te visualiseren, over meditatieoefeningen zijn boeken vol geschreven en ik vind het niet nodig om daarover diep uit te weiden. Wat naast concentratie op je doel vooral nodig is, is een flinke dosis creativiteit, lef, associatief vermogen, humor en fantasie. Visualiseer je wens alsof deze reeds gerealiseerd is. Andere zaken zijn ook van belang. Zorg dat je schoon en fris bent, dat je in een comfortabele omgeving bent, sommige magiërs werken in rituele kleding, andere naakt, andere gewoon in een spijkerbroek en sweater, zolang je je er maar prettig bij voelt. Voordat je daadwerkelijk de kruiden in een magisch ritueel gaat betrekken is het belangrijk dat je je afstelt op de betreffende kruiden, dit kan al tijdens het plukken gebeuren als je kruiden in het wild verzameld. Een chant kan je daarbij helpen, probeer deze zelf te verzinnen, ik weet dat er momenteel talloze boekjes zijn met spells en chants, maar niets is zo krachtig als je eigen verbeelding op dit punt. Verzamel trouwens als je in het wild kruiden plukt altijd op een schone plek, neem nooit teveel van een kruid en vraag toestemming aan het kruid om het te mogen gebruiken.

Soorten planten en hun associaties

Hallucinogene planten

Hallucinogene drugs behoren tot de oudste der mensheid, ze komen van nature voor in paddestoelen, cactussen en veel andere planten. Binnen een culturele context was/is het gebruik van hallucinogenen meestal binnen een religieus en/of sjamanistisch ritueel of ceremonie. ze werden gebruikt om bij genezingen te helpen, bij divinatie, communicatie met de geesten en initiatierituelen. Op een archeologische site in Schotland (Balfarg) die stamt uit het Neolithicum zijn resten gevonden van Bilzekruidzaad in aardewerk die mogelijk ritueel zijn gebruikt. Van Vliegezwam is bekend dat de paddestoel een grote rituele betekenis had bij onze Keltische en Germaanse voorouders. Maar ook de Blauwe Lotus was van groot belang bij de Oude Egyptenaren en de Grieken kenden de werking van Moederkoren en Papaver.

Geurende planten

Planten met een bijzondere geur speelden ook een belangrijke rol binnen de spirituele wereld van onze voorouders. Het gebruik van wierook heeft zijn wortels in het eerste gebruik van vuur door de mens. Het is onwaarschijnlijk dat onze primitieve voorouders niet de geur van bepaalde houtsoorten hebben opgevangen dat zij gebruikten voor hun kampvuren, en waarschijnlijk hebben zij dit ook als een spirituele ervaring ondergaan. Voorwerpen van duizenden jaren oud om wierook te gebruiken zijn gevonden door de gehele wereld en maken deel uit van bijna iedere cultuur. De verbintenis tussen wierook, religie, medicijnen en sjamanistische praktijken is duidelijk, men kan ze niet scheiden of zeggen welke vooraf ging. Geurende planten werden ook terecht als zuiverend gezien en veel gebruikt bij lijkverbrandingen en reinigende rituelen.

Planten met doornen en stekels

Ook deze planten hadden een zeer grote betekenis voor de mensen uit vroeger tijden. Planten met dorens en stekels werden als afwerend beschouwd en werden dus gezien als een bescherming tegen het kwade, brandnetels, bramen en distels werden om deze reden zeer vereerd. Vaak werden ze ook letterlijk als bescherming gebruikt, bijvoorbeeld rond weiden en stallen om roofdieren op afstand te houden en ook rond hele nederzettingen om deze te beschermen tegen overvallen van vijandige stammen.

Bloemen

Symbolen van ongereptheid en schoonheid, van vruchtbaarheid en belofte. Vele legenden zijn verbonden met bijvoorbeeld de Roos, de Lelie, de Hyacinth, de Sleutelbloem etc.

Stonden vaak symbool voor de Godin in haar Maagdstadium, van Nieuwe Maan. Godinnen als Ostara, Persephone, Freya en Flora worden vaak gekoppeld aan bloemen. Na de kerstening werden deze bloemen vaak gekoppeld aan de Heilige Maagd, vooral als ze blauw of wit waren.

Vruchtdragende bomen

Juist deze bomen werden vaak als heilig beschouwd en in verband gebracht met de Moedergodin die in de vorm van de vruchten van deze bomen een geschenk achterliet voor haar kinderen. Ze staan heel vaak in verband met liefde, erotiek en vruchtbaarheid. Vruchtdragende bomen worden geassocieerd met de Godin in haar middenstadium, dat van de vruchtbare Godin, de Volle Maan. Godinnen als Aphrodite, Inanna, Freya, Maar ook met Goden als Jupiter en Zeus.

Giftige planten

Werden in verband gebracht met de dood en met wedergeboorte, voor onze voorouders betekende de dood niet direct het einde, dus ook deze planten werden met respect bejegend en niet met angst zoals wij dat tegenwoordig aan onze kinderen leren. Gifplanten worden geassocieerd met de Godin in haar Cronestadium, de Zwarte Maan. Maar ook met Goden als Saturnus, Pluto, Hades, Loki, Seth,

Bomen

Vooral grote bomen werden in verband gebracht met de God, de partner/zoon van de Grote Godin, en later met de Hoofdgoden als Zeus, Jupiter, Wodan, Esus, De Dagda. De Eik werd door heel Europa vereerd net als de Es.