Maretak, Parasitaire Wonderdoener


Maretak – Viscum album

Ik kom net terug uit Limburg en zag in het Maasdal de overweldigende hoeveelheid Maretakken in de bomen, een prachtig gezicht voor kruidenmensen, je hart gaat er sneller van kloppen….

Tegelijk ook inspiratie voor een nieuwe post over deze wonderbaarlijke plant, die zich in het luchtledige lijkt te bevinden en zo´n bijzondere uitstraling heeft.

In Nederland komt Maretak in dergelijke hoeveelheden alleen in het zogenaamde Heuvelland district voor, hier bevindt zich de kalkgrond, waar deze plant zich thuisvoelt, in de rest van Nederland komt de plant slechts zeer sporadisch voor en hij is ook moeilijk te kweken. Deze kalkbodem zorgt ook in het rest van het Heuvelland district voor een bijzondere flora, die meer doet denken aan de Ardennen en Noord-Frankrijk.

De naam Maretak is al mysterieus, volgens het ´Etymologisch Woordenboek van het Nederlands´ (M. Philippa e.a. (2003-2009)), is de herkomst onzeker, maar wordt het meestal verbonden met ´mare´, een mare is dan een nachtelijke kwelgeest, denk bijvoorbeeld aan ´nachtmerrie´. In het Zweeds betekent het woord ´mara´ heks en wordt het vaker in samenhang met bomen gebruikt, bijvoorbeeld marbjörk ‘mareberk’ en martall ‘mareden’; het eerste lid mar- betekent hierin: ‘verdraaid, door parasieten misvormd’,. De Mara is een demon of kobold uit de Germaanse folklore, die bij mensen op de borst gaat zitten terwijl ze slapen en nare dromen brengen, of nachtmerries. Ze worden voor het eerst beschreven in de Noorse Ynglingasage uit de 13de eeuw, maar het geloof in deze wezens is veel ouder. Ze zijn vergelijkbaar met de mythische Succubus en Incubus, mogelijk ligt het medische fenomeen slaapverlamming ten grondslag aan dit idee.


Maretakken in het zomerse Maasdal in Nederland

De Maretak zou mogelijk bescherming bieden tegen nachtmerries en demonische verschijningen.

Het Engelse woord Mistletoe voor de plant komt uit het Angelsaksisch, het Oudgermaanse woord ‘mist’ betekent ‘mest’ en het Angelsaksische woord ‘tan’ staat voor ‘twijg’, ´Mesttwijg´, blijkbaar had men toen al ontdekt hoe de plant zich voortplantte door middel van vogels die de zaden verspreidde via hun ontlasting.

De botanische geslachtsnaam ‘Viscum’ is Latijn voor ‘(Vogel)lijm’, de kleverige pulp in de besjes werd gebruikt om kleine zangvogeltjes te vangen, een wrede, maar effectieve methode. De soortnaam ‘album’ staat voor ‘wit’.

De Maretak is een mysterieuze verschijning die zich parasiteert op loofbomen met zacht hout, zoals populieren en vruchtbomen, heel zelden vindt je hem op eiken en dennen, maar ook dat kan voorkomen. De Maretak is geen volledige parasiet en maakt ook zelf bladgroen aan, ook lijkt hij wat medicinale eigenschappen van de gastboom over te nemen.

Het was ook de belangrijkste cultusplant van Europa, bij veel Europese volkeren speelt de Maretak een rol in rituelen, mythen en sagen, dit was vooral te danken aan zijn bijzondere verschijning, een groenblijvend struikje in een verder kale winterboom, dat daar ineens op wonderbaarlijke wijze was verschenen.


Maretakken langs het Julianakanaal in Limburg

Het bekendst is het gebruik onder de Kelten, gepopulariseerd door de strips van Uderzo en Goscinny, over de dappere Gallier Asterix, wiens gehele dorp, weerstand kon bieden aan de Romeinen, dankzij de toverdrank van de druide Panoramix, gemaakt van Maretak, afgezien van de wat overdreven werking die aan deze Maretakkendrank werd toegeschreven, klopt het verder volledig. Volgens Plinius de Oudere beschouwden de Keltische priesters, de Druïden niets zo heilig als de Maretak, vooral als deze op een Eik groeide, deze Maretakken werden door hen op rituele wijze verzameld, vooral op de zesde dag van de Maancyclus, want dan was de Maan al krachtig en nog niet eens halverwege zijn omloop. Nadat de nodige voorbereidingen waren getroffen met een feest onder de boom en de komst van twee witte stieren, verwelkomde de Druïde, de Maretak als de universele genezer, de priester gekleed in het wit klom in de boom en sneed met en gouden snoeimes de Maretak af, het kruid werd opgevangen in witte doeken en mocht de grond absoluut niet raken, daarna werden de twee witte stieren geofferd. Dit verhaal van Plinius de Oudere heeft de basis gelegd voor vele romantische ideeën en afbeeldingen.


Panoramix aan het brouwen

In het in Zuid-Engeland ontdekte 2000 jaar oude veenlijk ‘Lindow Man’ werden toen men zijn maaginhoud onderzocht, de resten gevonden van granen en het stuifmeel van de Maretak, omdat het om een jongeman ging die er goed doorvoed en verzorgt uitzag zonder sporen van hard lichamelijk werk en verwondingen die op een slagveld opgelopen zouden kunnen zijn, vermoedt men dat het om een jonge druïde ging, die geofferd werd (zijn lichaam vertoonde sporen van een slag op het hoofd, een opengesneden keel, maar ook van wurging, de manieren van offeren die typisch waren voor de drie Keltische hoofdgoden, maar dan gecombineerd in één offer) om de inval van de Romeinen te keren. Er is gespeculeerd dat hij werd uitverkoren om zijn leven vrijwillig te geven. De graanresten met Maretak zijn de resten van zijn laatste maaltijd, hiermee wordt nog eens onderstreept hoe belangrijk de Maretak was voor de Kelten.


Lindow Man

Ook de Germaanse volkeren beschouwde de Maretak als heilig. De wortels van dat geloof lagen in de mythe over de heropstanding van Balder, de God van het Licht. Volgens het verhaal had Balder een droom waarin hij stierf, deze droom verontruste zijn moeder Freya, de Godin van de Liefde en Schoonheid. Freya ging naar alle vier de elementen, aarde, lucht, vuur en water, en naar alle planten en dieren op aarde en vroeg hun, haar zoon te sparen. Nadat zij zich ervan verzekerd had dat ze iedereen dit verzocht had, verzekerde Freya haar zoon dat hij voor eeuwig zou leven. Maar Balder had een vijand, de God Loki van het Kwaad en Loki vond een plant over het hoofd had gezien, de Maretak, want Maretak groeit niet op de grond of onder de grond, heeft geen wortels, maar is bevestigd op de boom waarop hij parasiteert.

Loki maakte een vergiftigde pijlpunt van de Maretak en liet de blinde broer van Balder, Hoder, de pijl afschieten, Balder viel dood neer. Voor drie dagen werd de aarde donker, en viel er regen uit de hemel. Elk van de elementen probeerde Balder weer tot leven te wekken, alleen zijn moeder lukte het uiteindelijk wel. De legende vertelt dat de tranen die zij vergoot gedurende die drie verschrikkelijk dagen, uiteindelijk de witte bessen van de Maretak werden.

De kracht van de Maretak werd nog versterkt als ze op een Eik groeide, de symboliek van de Maretak, “eeuwig groen, de overwinning op de dood” van levenskracht en wedergeboorte werd nog groter als ze gecombineerd werd met de krachten van de Koning der Bomen, het symbool van kracht en macht wat de Eik is. Het verbond tussen de Maretak en de Eik staat dus voor wijsheid, kracht, kennis en licht, dit wordt mooi gesymboliseerd in de naam van de Keltische priesters, de Druïden, wat zoveel betekent als ‘wijsheid/kracht of wijsheid/Eik.

Bij de Grieken en Romeinen had de Maretak niet dezelfde status als bij de Germanen en Kelten, wel is de Maretak het middel om in de Onderwereld terecht te komen en te verlaten. Persephone gebruikte het om in het voorjaar weer in de Bovenwereld te komen. De Gouden Twijg waarmee Aeneas als vrijgeleide voor een behouden reis in de Onderwereld afdaalde om zijn vader Anchises te zoeken, wordt wel als een Maretak beschreven. Vermoedelijk is dit Romeinse verhaal ontstaan onder invloed van de Kelten, die enkele eeuwen lang in de Po-vlakte verbleven. Maretak was niet alleen heilig voor de Germanen en Kelten van Noord – en West-Europa maar ook voor de Ainos in Japan en voor verschillende Afrikaanse stammen.

In de kruidengeneeskunde werd/wordt de Maretak als een belangrijk geneesmiddel beschouwt. Hippokrates waardeerde de plant, Dioscorides raadde aan om bijvoorbeeld oude zweren en zwellingen te behandelen met het kruid. Plinius de Oudere schrijft dat vogellijm gemaakt van de bessen van de Maretak tumoren uiteen doet vallen en zweren doet opdrogen. Dodoens schrijft uitgebreid over de Maretak als middel tegen zweren en opgezette klieren, kwalen aan de milt, zweren aan de handen en nagels, epilepsie etc. Culpeper verteld dat het kruid weliswaar beheerst wordt door de Zon, maar dat het als het op een Eik groeit ook veel Jupiterkracht in zich heeft, de planeet van de Eik.

Culpeper is ervan overtuigd dat Maretakken die groeien op Eiken het meest krachtig zijn, hij kan niet echt vermelden waarom, maar hij vermoedt omdat deze het meest zeldzaam zijn. Hij laakt een collega-arts Clusius die de voorkeur geeft aan Maretakken die op Perenbomen groeien. De bladeren en de bessen noemt hij heet en droog, hij roemt het kruid om zijn werking op tumoren en zwellingen, Maretak doet hen rijpen. Verder zou het kruid ook de lichaamssappen (zowel de dikke als de dunne) uit alle delen van het lichaam halen en ze scheiden en verjongen. Maretak gevonden op Eik zou helpen tegen epilepsie. Sommige waren, volgens Culpeper zo overtuigd van deze werking tegen de ‘vallende ziekte’ dat zij de Maretak omschreven als “Lignum Sancti Crucis”, oftewel “Hout van het Heilig Kruis”. Tegenwoordig wordt de Maretak ook voor heel andere kwalen gebruikt.

Maretakken zijn halfparasieten, die water en mineralen aan hun gastheer onttrekken. Ze groeien gewoonlijk op zijtakken van het bovenste deel van de gastboom. De bezemachtige plant bestaat uit groenachtig, bruin, regelmatig gevormde takken die op een korte stam staan. De bleekgroene, leerachtige bladeren zitten als kleine propellers aan het eind van de stengels. Ze zijn parallelnervig en blijven gedurende de winter groen, ze vallen pas na twee jaar af. Op de plaats waar de stengel zich vertakt, verschijnen in de lente zeer kleine mannelijke en vrouwelijke bloemen op verschillende planten (tweehuizig). Deze ontwikkelen zich tot witte, kogelronde bessen op de vrouwelijke planten, deze zitten vol met wit, kleverig slijm. De verspreiding van de zaden geschiedt door vogels. Maretakken komen algemeen voor in Europa, noordelijk tot aan Nederland en Noord-Duitsland


Net ontkiemde Maretakjes

Maretak is zeer lastig zelf te telen, maar soms lukt het toch. Als je zelf maretak wilt kweken, dan is dat mogelijk, je hebt bessen nodig en je moet deze in de herfst en vroege winter uitsmeren over de takken van de potentiële gastheerboom. Fruitbomen zoals appelbomen werken het beste. Dan is het gewoon een kwestie van afwachten. Een andere manier is om een tak te enten waar al een maretak opzit, meegenomen uit streken waar de plant vaker voorkomt.


Een bijzondere verschijning. Een Maretak op een Den, deze foto is genomen door Belinda Bijlstra, leerling van Herba Sanitas in Polen

Medicinaal worden de bladeren, takken en soms de bessen gebruikt. Maar vooral de bladeren. Maretakblad moet geoogst worden vlak voor de vorming van de bessen. Men oogst de bladeren en de jonge twijgen. Vers blad is sterker in werking dan gedroogd blad. Maretakken nemen een gedeelte van de geneeskracht van hun gastheer over. Maretakken die op Eiken groeien lijken het sterkst in werking te zijn, maar tegelijkertijd zijn deze ook het zeldzaamst.

De bladeren en jonge twijgen bevatten:
- Glycoproteïnen > de Maretak-lectinen I (galactoside-specificieke lectine), II en III. De lectinen in Maretak zijn cytotoxisch (cytotoxisch betekent dat ze giftig zijn voor cellen, dit maakt ze interessant als mogelijk middel bij maligne tumoren) glycoproteïnen. Zij zorgen ervoor dat cellen samenklonteren en verhinderen proteïnesynthese in de ribosomen van de cellen. Hierdoor wordt de genetische informatie in het ribonucleïnezuur, vaak afgekort tot RNA verstoort. De lectinen ook bekend als viscumine of agglutinine, zijn duale kettingmoleculen. Ketting A verhinderd de proteïnesynthese en ketting B activeert de macrofagen en zorgt dat lympfokinen vrijkomen uit de lymfocyten. Zowel ketting A als B verhinderen allergeen-geïnduceerde histaminevrijgave uit leukocyten en collageen-geïnduceerde serotonine-vrijgave uit bloedplaatjes. De biologische werking van de lectinen in Maretak is afhankelijk van de gastboom en het tijdstip van oogsten.
- Proteïnen > viscotoxine, dit is een 46-aminozuur peptide die celmembranen beschadigd. ook speelt deze stof een regulerende rol bij de hartslag en bloeddruk. Deze stof wordt alleen gevonden in Maretak.
- Polysacchariden > galacturonan (vooral in de bladeren en stengels) en arabinogalactan (dit bevindt zich vooral in de bessen), deze spelen een rol in de antineoplastische (antitumorgroei) effecten van de Maretak.
- Alkaloïden > ook deze stoffen spelen mogelijk een rol bij de cytotoxiciteit van de Maretak.
- Vitaminen: B (choline en acethylcholine > heeft een bloeddrukverlagende werking, en C
- Andere flavonoïden zoals quercetine, dit element is erg afhankelijk van de gastheerplant.
- Triterpenoide saponinen (sapogenine)
- Slijmstoffen
- Bitterstoffen
- Harsen
- Mineralen: Ca en K
- Looistoffen
- Etherische olie
- Glycosiden
- Aminozuren

Variaties zijn er afhankelijk van de gastheerplant.

De bessen bevatten:
- Polysacchariden

Hoe langer ik Maretak ken, hoe meer ik mij realiseer dat deze plant eigenlijk een adaptogene plant is, vergelijkbaar met bijvoorbeeld Reishi (Ganoderma lucidum). Dit maakt Maretak geschikt voor tal van verzwakkende aandoeningen. Ook bij klachten van het zenuwstelsel die erg uitputtend kunnen zijn is de toepassing van Maretak aan te bevelen.

Erg bekend is het gebruik van Maretak bij de behandeling van kanker. Over de effectiviteit zijn veel tegenstrijdigheden te vinden, afhankelijk van de bron. Er is echter wel aanmerkelijk veel onderzoek verricht naar de werking van Maretak bij tumoren. Waarschijnlijk zijn het de peptiden in de plant die een tumorremmende werking hebben. Deze hebben een giftig effect op kankercellen en stimuleren tegelijkertijd het immuunsysteem. In Duits in-vitro onderzoek is gebleken dat kankercellen door lectine gevoeliger worden door aanvallen van het immuunsysteem. Maretak verhoogt de activiteit van T-killercellen met 5 tot 10%. Een Zwitserse studie over het middel Iscador (een peptide uit de Maretak) met 14 borstkankerpatiënten liet een toename zien in de mate en snelheid waarin borstcel-DNA zich kan herstellen en repareren. Het herstellen van DNA voorkomt mutaties die zich kunnen ontwikkelen tot kankercellen. In het begin van het onderzoek was de mate waarin de cellen van kankerpatiënten zichzelf repareerde slechts 16% in vergelijking met die van gezonde individuen, na negen dagen behandeling met Iscador steeg dit naar 50%. In dierenstudies voorkwam een oplossing van maretak de uitzaaiing van melanomen naar longweefsel met meer dan 80%. Maretak verhoogt ook het aantal witte bloedcellen gedurende de behandeling met cyclophospharide (Cytoxan, Neosar). Toch is er veel controversie over het gebruik van Maretak bij kankerpatiënten. Er zijn inmiddels meer dan 30 klinische studies verricht naar de werkzaamheid. De uitkomst was vaak een verbetering van de overlevingskans en een verbetering van de kwaliteit van leven. Maar bijna al deze studies lieten een aantal gaten vallen waardoor er toch twijfel bestaat over de betrouwbaarheid van de onderzoeken. Het is dus moeilijk om met een eensluidend oordeel te komen over dit kruid. Meer goed onderzoek is noodzakelijk.

Iscador
Iscador (een geisoleerde maretakpeptide), wordt al meer dan 80 jaar gebruikt in Europa als middel om kanker te genezen. Met name in antroposofische kringen is het een veel gebruikt middel. Er zijn in ieder geval interessante onderzoeksresultaten mee bereikt, toch zijn er de nodige controverses over het middel waardoor het moeilijk wordt een zuiver beeld te verkrijgen. In de VS is Iscador bijvoorbeeld niet goedgekeurd als geneesmiddel.
In Europa is Iscador wel geregistreerd, maar wordt het vooral door antroposofische artsen voorgeschreven en toegediend. Iscador moet geinjecteerd worden, subcutaam kan dit door de patient zelf gebeuren, maar ook intraveneus wordt het middel toegediend, maar dan door artsen of verpleegkundigen. Weleda voert Iscador als geregistreerd geneesmiddel, zij zeggen het volgende over Iscador:
- Iscador activeert het immuunsysteem (het systeem van onze lichamelijke afweer)
- Iscadorbevat stoffen die de celdeling van tumoren kunnen afremmen en stoffen die deze cellen doen sterven.
- Iscador stimuleert de nieuwvorming van rode en witte bloedcellen zodat bij kanker de bijwerkingen van bestraling en chemotherapie beter zijn te verdragen.
- Iscador kan het DNA in de celkern repareren, wanneer dat (bijvoorbeeld door bestraling of chemotherapie) is beschadigd.
- Iscador stimuleert de aanmaak van lichaamseigen pijnonderdrukkende stoffen en werkt daarmee pijnstillend.
Door al deze eigenschappen kan Iscador bij kanker de overlevingstijd verlengen en de kwaliteit van leven verhogen. Als zodanig is Iscador ook in te zetten bij andere ziekten waar het immuunsysteem gestimuleerd en gezond gemaakt moet worden.

Maretak verlaagt en kalmeert een te snelle en onregelmatige hartslag en verwijdt de bloedvaten, hierdoor verlaagt de bloeddruk. Het kruid werkt direct op de nervus vagus (de tiende hersenzenuw, de zwervende zenuw. Heeft vele functies in het hele lichaam. Bestuurt o.a. spieren in hals en borst en beïnvloedt hartslag en bloeddruk (flauwvallen) en spijsverteringsstelsel), en verlaagd de hartslag en versterkt de wanden van de perifere vaten. Omdat Maretak ook een kalmerend effect op het zenuwstelsel heeft, is het een aangewezen middel bij hartslagproblemen die samenhangen met de psyche. Vooral bij angsttoestanden, omdat Maretak ook slaapwekkend is het ook zeer geschikt als hartkloppingen een patiënt wakker houden. Maretak trekt de vaten in de huid en in de skeletspieren samen.

Maretak heeft een kalmerend effect op de psyche en helpt vooral bij angsttoestanden en slapeloosheid. Zeker als deze samengaan met een verhoogde hartslag en hypertensie. Verder heeft Maretak een verlichtend effect bij hoofdpijn veroorzaakt door spanningen en stress. In vroeger tijden werd Maretak ook voorgeschreven bij epilepsie. Dit wordt niet langer aanbevolen.

Als men de eigenschappen van Maretak bij elkaar optelt, en dan vooral de weerstandsverhogende werking van het kruid door het effect op de witte bloedcellen., dan kan men stellen dat Maretak een adaptogeen kruid is. Dit maakt maretak geschikt voor tal van verzwakkende aandoeningen. Ook bij klachten van het zenuwstelsel die erg uitputtend kunnen zijn is de toepassing van Maretak aan te bevelen.

Recent onderzoek heeft ook uitgewezen dat Maretak een positief effect heeft op diabetes II.

Contra-indicaties en interacties
Maretak is een wat giftige plant, met name de bessen, vooral voor kinderen. Omdat het kruid tyramine bevat kunnen patiënten die een antidepressief middel van het MAO-type gebruiken, beter geen preparaten die Maretak bevatten innemen, deze combinatie kan een gevaarlijke hoge bloeddruk opleveren. Maretakpreparaten zijn relatief veilig, soms is er sprake van een allergische reactie zoals bij alle middelen. Of kan er rond de plek van de injectie wat vurigheid optreden. Klassiek antroposofische artsen interpreteren deze verschijnselen nog als een teken dat het middel aanslaat. Verdere bijwerkingen kunnen zijn hoofdpijn, koorts, problemen met de bloedsomloop. Het middel mag niet worden toegepast bij een overactieve schildklier, zwangerschap en borstvoeding. Soms ook niet bij een verhoogde druk op de hersenen, bijvoorbeeld bij hersentumoren en uitzaaiingen naar de hersenen. Alleen een geoefende kruidenspecialist mag Maretak toepassen.

This entry was posted in Kruidenverhalen and tagged , , , , , , , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply