Pseudofytotherapie in Nederland en een pleidooi voor beter onderwijs

Op de Herba Sanitaspagina op FB is in alle heftigheid een discussie losgebarsten die al een tijdje onder het oppervlak sluimerde…namelijk het onderscheid tussen rationele kruidengeneeskunde en een meer spirituele benadering van kruiden.

Spiritualiteit is een breed begrip, dus ik wil het terugbrengen tot een aantal thema’s, die vooral binnen door de antroposofie sterk beïnvloedde natuurgeneeskundige opleidingen en de meeste specifiek gerichte kruidenopleidingen in Nederland (Herba Sanitas is een uitzondering) naar voren komen, zoals ook duidelijk werd in de discussie.

Kruiden zijn zeker in Nederland, een rare eend in de alternatieve geneeskundebijt. In tegenstelling tot therapieën als Bachbloesemremedies en homeopathie (waar het in dit blog verder niet over zal gaan), is er een wetenschappelijke basis waarop ze werken, dit is gebaseerd op de inhoudsstoffen van planten en niet direct op de vaak toegevoegde spirituele waarde van planten. Dit gegeven is in Nederland bij het grote publiek, de reguliere geneeskunst en de media, nauwelijks bekend, met als gevolg dat geneeskruiden vaak op één hoop worden gegooid met de eerder genoemde non science based therapieën. Dit vervuilt in hoge mate de discussie over erkenning van geneeskruiden als therapeutisch middel en zorgt er ook voor dat bijvoorbeeld de overheid en de media de oren laten hangen naar de antikwakbeweging, die garen spint bij dit gegeven en zo een groep geneesmiddelen waarbij veel mensen baat zouden kunnen hebben diskwalificeert. De vraag is eigenlijk of kruidengeneeskunst wel zo alternatief is…als je het nader bekijkt.

Ook draagt het voortdurend verbinden van spiritualiteit aan kruidengeneeskunde in Nederland bij aan de negatieve houding van reguliere artsen over medicinale planten, en daarmee ook aan hen vaak ontstellende gebrek aan kennis over geneeskruiden, over het algemeen hebben ze geen idee, wat voor interacties kruiden kunnen hebben op reguliere middelen, en als ze wel een vermoeden hebben, dan schieten ze in zo’n kramp, dat geen enkel kruid door dit mentale beeld komt, met als gevolg een nadelige positie voor de zieke cliënt, die dan tussen twee onnodige vuren in komt te zitten, in een al moeilijke situatie.

Alle reden dus om de discussie aan te zwengelen en op scherp te zetten. Het is belangrijk dat er een onderscheid wordt gemaakt tussen rationele science based fytotherapie (die in Nederland nauwelijks onderwezen wordt) en de niet rationele fytotherapie (ik zal dit in de rest van deze post aanduiden als pseudofytotherapie), die helaas nog steeds de boventoon voert in de meeste opleidingen. Zeker ook omdat geneeskruiden letterlijk en figuurlijk een goed ‘alternatief’ zijn en ook positieve aandacht verdienen binnen de reguliere gezondheidszorg en in de media anders geïnterpreteerd moeten gaan worden dan andere alternatieve therapieën. Dit is namelijk essentieel voor het reguleren en geaccepteerd maken van geneeskruiden en het serieus op de kaart zetten van het vak fytotherapie, iets wat mij na aan het hart ligt.

Ik zal een aantal terugkerende uitingen van pseudofytotherapie opsommen, zodat duidelijk wordt waar de discussie In Nederland precies over gaat.

1. De kruiden die je nodig hebt, groeien in je tuin…of spontane verschijningen in je tuin van bepaalde planten, vertellen iets over je gezondheid en ‘bieden zichzelf als het ware aan’.

2. De geneeskracht van planten is af te lezen aan het uiterlijk van deze planten (De Signatuurleer of Doctrine of Signatures).

3. Het gebruik van ‘intuïtie’ als gereedschap van de therapeut, waar gesteld moet worden dat intuïtie in deze context vooral betekent dat je ‘niet het hoofd gebruikt’, maar je ‘gevoel’, waarbij aangetekend moet worden dat ‘intuïtie’ een hogere status heeft voor deze groep therapeuten dan ‘ratio’.

4. Bepaalde kruiden passen bij bepaalde mensen (Typologie)

5. Kruiden zijn door een ‘hogere macht’ op aarde geplaatst om de mensheid te helpen.

6. Kruiden zijn altijd goed, reguliere medicatie is altijd slecht.

7. Het verdunnen of ‘potentieren’ van extracties van geneeskruiden verhoogt de werking, vooral op ‘geestelijk niveau’.

Groeien planten die je nodig hebt spontaan in je eigen tuin?
Dit idee wordt onderwezen op de opleidingen Natuurgeneeskunde, zelf heb ik de kruidenopleiding van het Kruidenrijk gedaan, waar dit gegeven klakkeloos werd aangenomen en serieus werd gebracht. Het lijkt een mooie gedachte, Moeder Natuur zorgt zo goed voor ons, dat de planten die je nodig hebt gewoon spontaan opkomen in je tuin.

Planten verspreiden zich op tal van manieren, door de wind, via wortelstokken, via vogels, via mieren etc. Als het zaadje terechtkomt in een gunstige omgeving en een tuin is dat doorgaans, zal het gaan groeien, zolang jij het niet verwijderd. Mensen kunnen dit ineens opmerken, je oog valt erop…ook dit wordt gezien als iets bovennatuurlijks in deze denkwijze…’ het valt je niet voor niets ineens op, daar moet een onderliggende reden voor zijn’. Een schoolvoorbeeld van personalisatie en arbitraire gevolgtrekkingen.

Er zijn vele duizenden geneeskruiden, alleen in Nederland zijn er enorme aantallen planten die medicinaal ingezet kunnen worden, de meeste van deze planten zijn individueel, ook nog eens voor meerdere lichaamssystemen en meerdere aandoeningen te gebruiken, dit gegeven maakt het voor de aanhangers van deze theorie bijzonder makkelijk om een connectie te vinden met een eventuele kwaal, uiteraard is dit geen logische denkwijze, en is het idee geknipt voor charlatans die indruk willen maken met hun zogenaamde kennis.

In iedere tuin kun je planten vinden die spontaan opkomen, de meeste vallen niet eens op. Iemand die denkt dat het spontaan verschijnen van een herderstasje duidt op een probleem met het hart, ziet waarschijnlijk niet dat er ook spontaan vogelmuur in zijn of haar tuin is verschenen…wat weer zou kunnen duiden op een huidprobleem…en wat als er bijvoorbeeld sint Janskruid opkomt in je tuin…betekent dit dan dat je depressief bent…of..last hebt van reumatische pijnen, zonnebrand of spijsverteringsproblemen….? Ook komen er tal van overduidelijk giftige planten spontaan op, die je beter helemaal niet kan gebruiken of alleen als je een geoefende herborist bent, of planten met weinig of geen medicinale eigenschappen…die heb je namelijk ook.

Mensen die eenmaal kennis hebben genomen van dit idee en niet verder logisch nadenken of iets weten over de grote verscheidenheid aan geneeskruiden en de wijze waarop planten zich verspreiden, zullen zich gaan fixeren op de veronderstelde connecties en er steeds meer gaan zien en denken dat ze in een groter plan staan, Moeder Natuur zorgt immers voor ze…in hoeverre dit een spirituele gedachte is, daar kom ik later nog op terug.

De Schepper drukt zijn stempel, of de Signatuurleer
Ook de Signatuurleer, wordt nog steeds als gereedschap onderwezen en gebruikt door de opleidingen Natuurgeneeskunde en de meeste kruidenopleidingen in Nederland. Het idee is dat planten aan de hand van hun uiterlijke verschijning laten zien, waar ze voor kunnen worden ingezet. Sommige door een bepaald kenmerk…bijvoorbeeld de gele latex in Stinkende Gouwe, lijkt op galvloeistof…dus logisch dat deze plant wordt ingezet bij galproblemen, de adertjes in de bloemen van de Ogentroost, lijken op bloeddoorlopen ogen, ergo..het plantje werkt bij oogaandoeningen, de zachte bladeren van de Vrouwenmantel lijken op het endometrium van de baarmoeder, dus het plantje werkt bij baarmoederproblemen.

Aanhangers van de leer roepen onmiddellijk als je de voorbeelden noemt…want al deze planten werken ook daadwerkelijk op deze gebieden, ‘zie je wel, de plant geeft het zelf aan’…maar ook dit is een klassieke denkfout, logischer is dat mensen de eigenschappen van de plant door trial and error hebben ontdekt in vervlogen tijden, en een manier zochten om deze informatie te onthouden en door te geven in een periode zonder schrift, de uiterlijke kenmerken dienden dan als geheugensteuntje, in een voorwetenschappelijke samenleving zullen er al snel bovennatuurlijke invloeden in zijn gezien…de Schepper in welke vorm dan ook, drukte een stempel op de plant…zodat wij zien waar hij voor is.

Het gaat nog verder……zo zijn planten met doorns goed voor de weerstand, planten met rode bloemen goed voor het bloed, gele bloemen hebben een effect op de spijsvertering, witte bloemen werken door op de vrouwelijke geslachtsorganen etc. Planten met mengkleuren hebben dan de eigenschappen van beide kleuren in zich…volgens de aanhangers van de theorie…komt dat even goed uit…

Er zijn talloze voorbeelden te vinden van geneeskruiden die helemaal niet voldoen aan de regels van de Signatuurleer, of je moet wel heel veel gedachtesprongen maken. Zo is Klaproos knalrood, maar heeft geen directe werking op het bloed…maar tijdens mijn opleiding werd dan gezegd…ja…maar er komt wel meer zuurstof in je bloed, omdat het kruid direct werkt op de luchtwegen….tja…zo lust ik er nog wel een paar….en kan ik bij ieder geneeskruid wel een associatie vinden, waardoor ze toepasbaar zijn bij alle kwalen…ik heb dat ook wel eens voor de lol gedaan, zelf Signaturen bedenken…het probleem is dat een grote groep mensen, dit soort grappen bloedserieus neemt, je bent een guru voordat je het weet.….:)

Christopher Hitchens, de Engels-Amerikaanse schrijver vertelde ooit hoe zijn religieus geïnspireerde lerares biologie zei…dat ‘God planten groen had gemaakt, omdat deze kleur het meest rustgevend is voor de ogen’…dit is een vergelijkbaar onzinidee, in werkelijkheid houden wij van groen omdat we genetisch zo zijn ingesteld dat wij een groene omgeving zien als rustgevend en geruststellend…immers..waar groen is, is water, dus leven.

Intuïtie boven ratio
Intuïtie is een breed begrip en er zijn meerdere manieren om het uit te leggen. Binnen de pseudofytotherapie wordt intuïtie meestal gezien vanuit een van oorsprong theosofische visie (al zullen de meeste van de aanhangers zich daar niet bewust van zijn). In deze filosofie wordt intuïtie beschouwd als een spiritueel ‘edeler’ aspect van denken en staat op een hoger plan dan ratio, dat als stoffelijk wordt gezien en dus beïnvloed kan worden door begeerte. intuïtie wordt gezien als altijd correct en boven-rationeel. De mens zou dus negatief beïnvloedt worden door zijn denken.

Binnen de moderne psychologie wordt intuïtie heel anders geïnterpreteerd. Door onderzoek is duidelijk geworden dat intuïtie niet een aangeboren eigenschap is, maar moet worden gevormd. Men ziet het als een manier van informatieverwerking, die is gebaseerd op wat we al ooit geleerd hebben. Het razendsnel combineren van ervaringen uit het verleden, die we onbewust hebben opgeslagen. Omdat mensen zich als individu steeds meer ontwikkelen, zullen mensen die meer ervaren hebben, een groter palet hebben aan intuïtieve gevoelens, dan mensen die minder ervaringen hebben. Uiteraard is het ook zo dat deze ervaringen gekleurd worden door het individu zelf. Dit maakt ook deze invulling van het begrip intuïtie niet even betrouwbaar.

Als men echter de interpretatie volgt van de niet rationele herborist van het begrip intuïtie, staat dit open voor vele misinterpretaties met alle gevolgen van dien. De strenge scheidslijn tussen denken en intuïtie die gehanteerd wordt, waarbij intuïtie op een hoger niveau staat als denken, nodigt uit voor misbruik. In de praktijk komt het er vaak op neer dat een gebrek aan daadwerkelijke plantenkennis wordt verdoezeld, als de therapeut zich op zijn intuïtie kan beroepen, en dit gebeurt veelvuldig. Ook zal de rationele herborist die tegenargumenten opwerpt te horen krijgen…dat hij of zij op een lager plan werkt dan de ‘hoogstaande kosmische invloeden’ waarmee de ‘intuïtief’ werkende therapeut ‘werkt’, of om in de juiste termen te blijven….’die zij MOGEN ervaren’. ;) .

Intuïtie als psychologisch gegeven, is een onontbeerlijke eigenschap voor ieder persoon, een goede therapeut in wat voor vorm dan ook, dus ook een reguliere arts, is erbij gebaat om goed gebruik te maken van zijn of haar intuïtie, maar deze moet geworteld zijn in daadwerkelijke opgedane kennis en zal daaraan ook getoetst moeten worden in de praktijk. Anders ben je in het minst erge geval een naïeve idioot, of in het ernstigste geval een oplichter, die zich handig beroept op ‘de kosmos’. Sommigen brengen het zelfs zo handig, dat men de cliënt de schuld geeft als de voorgeschreven methode niet effectief is…dan heeft de cliënt ‘zich niet opengesteld’.

Intuïtie vanuit een vage interpretatie van de theosofische filosofie, is iets wat in een aantal kruidenopleidingen sterk op de voorgrond staat, zo mogen leerlingen kruiden aanraken en vertellen wat zij ‘voelen’, alles is goed! Het gevoel is immers altijd beter dan ratio! De kruidenopleiding die ik gevolgd heb gaf zelfs een cijfer voor intuïtie, dat dit een contradictio in terminis is, werd niet herkend als zodanig.

Typologie
Typologieën zijn omschrijvingen van de geestelijke eigenschappen van planten…om een en ander te verduidelijken voor diegene die niet met dit begrip bekend zijn, geef ik een aantal voorbeelden zoals deze weer worden onderwezen op het gros van de opleidingen in Nederland.

Duizendblad
De typologie van deze plant is als volgt..omdat de plant lijkt op een schermbloemige, maar in werkelijkheid een composiet is, wordt hij gezien als een plant die goed is voor mensen die zich anders voor doen als ze zijn. (wie doet dat niet…FaceBook staat vol met dergelijke profielen).

Hondsdraf
Een plantje dat zich via uitlopers kruipend voortbeweegt en zich zo verspreidt, binnen de gehanteerde typologieën wordt dan gezegd dat Hondsdraf uitermate geschikt is voor ‘de kruiperige mens’.

Witte Dovenetel
Een plant die gezien wordt als het wondermiddel voor de hysterische gefrustreerde vrouw, gebaseerd op de mythologische verbintenis van de plant (Lamium album) met Lamia, de Griekse vrouwelijke demon die haar eigen kinderen opat.

Varkensgras
Volgens de meeste kruidenopleidingen in Nederland..het kruid voor de onmatige mens, die zich net als varkens volproppen met alles wat slecht voor ze is.

Tja…waar zal ik eens beginnen om dit te weerleggen….in de eerste plaats is het een belediging voor de planten waarmee je werkt…je projecteert namelijk allemaal menselijke eigenschappen op wezens die deze niet hebben, daarnaast is het ook een belediging van je cliënten…niemand is immers de optelsom van een aantal van deze eigenschappen, mensen zitten oneindig veel complexer in elkaar, dan een samenvatting in een zinnetje. Ook is het onmogelijk om tijdens een consult zoveel te weten te komen over een cliënt, dat een typologie zonder meer toepasbaar is en vooral is de interpretatie totaal afhankelijk van de aannames en vooroordelen van de therapeut, en assumptions are the mother of all fuck ups.

Verder zijn veel typologieën gebaseerd op namen, namen van planten die wereldwijd nogal kunnen verschillen, zo heet Varkensgras in het Engels ‘Goose Grass’, waardoor de associatie met varkens geheel vervalt in Engels sprekende landen…

Om zaken nog complexer te maken, worden ook typologieën uit de Bachbloesemtherapie overgenomen en losgelaten op al lang gebruikte geneeskruiden….zo is sinds Dr. Bach zich ook uitliet over IJzerhard, dit ineens een plant die de prekerige mens wat minder prekerig maakt….Dr. Bach heeft dit immers ‘intuïtief’ zo aangevoeld.

De “Hogere’ Macht
Het idee dat geneeskruiden door een hogere macht hier geplaatst zijn om de mensheid te helpen.
Zonder dat je in een wel of niet aanwezige God discussie vervalt, kun je ook hier je kanttekeningen bij plaatsen. Stel dat God bestaat..en de aarde heeft geschapen en alles wat er rondloopt, dan nog heeft Hij of Zij of Het, ook vele levende wezens geschapen waarvan het directe nut niet geheel duidelijk is, sterker nog er zijn behoorlijk wat schadelijke wezens, als je het bekijkt vanuit een menselijk oogpunt, wat aanhangers van dit idee immers doen. Ook zijn er in de loop van de evolutie (want daar ga ik dan toch vanuit, los of er een God bestaat), nogal wat mislukte experimenten geweest, die na verloop van tijd weer van de aardbodem verdwenen, of die door veranderende omstandigheden ineens minder goed waren aangepast aan hun omgeving. Waar ik in ethisch opzicht moeite mee heb, is vergelijkbaar met de bezwaren die de signatuurleer ook heeft, namelijk dat het de mens als kroon van de schepping of evolutie ziet, de natuur is zo immers voor de mens geschapen…om te gebruiken naar eigen inzicht….een behoorlijk CDA-standpunt zou ik zeggen…de mens als rentmeester van de natuur. En daar zijn we helemaal niet zo goed in, als we kijken naar de staat van de natuur.

Wat ik in filosofisch en wetenschappelijk opzicht een veel interessanter idee vind, is dat de theorie dat spiritualiteit en een godsbesef getriggerd zijn door het gebruik van bijvoorbeeld entheogene planten, een idee naar voren gebracht door Terence McKenna in zijn ‘Food of the Gods’.

Kruiden zijn altijd goed, reguliere medicatie is altijd slecht.
Ook dit idee is ruim aanwezig binnen de beoefenaars van pseudofytotherapie. Uiteraard is het niet onterecht om kritiek uit te oefenen op de farmaceutische industrie, daar zijn vele misstanden op te noemen, op het gebied van onderzoek, winstoogmerk, bijwerkingen etc. Het is heel goed dat er kritisch naar de reguliere geneeskunst wordt gekeken. Echter, vergelijkbare misstanden komen net zo veelvuldig voor in de ook zeer commerciële fytofarmaceutische industrie, kruiden die bijvoorbeeld werken op veel voorkomende en commercieel interessante aandoeningen als overgewicht en erectiestoornissen worden agressief op de markt gezet, waarbij onderzoeken of worden uitgevoerd door de fabrikant zelf (dus onbetrouwbaar) of men doet aan cherry picking uit onafhankelijk onderzoek.

Kruiden zijn niet altijd goed, dat zullen zelfs de meest zweverige pseudoherboristen wel beamen….maar voor velen van hen, blijft de reguliere medische wetenschap wel een automatische vijand, dit wordt overigens ook gevoed door de houding van de reguliere medische wetenschap ten aanzien van geneeskruiden (vooral in West-Europa en Noord-Amerika), die vaak net zo krampachtig gebaseerd is op aannames, als die van de pseudoherborist ten aanzien van reguliere geneeskunst.

Wetenschap heeft onnoemelijk veel positiefs bijgedragen aan de gezondheid van mensen….fytotherapie op rationele basis, is een wetenschappelijke discipline, de scheiding is in het westen historisch zo gegroeid en feitelijk kunstmatig en wordt door beiden partijen in stand gehouden en gecultiveerd.

Potenties…of Less is More?
Het idee dat het verdunnen van extracten van geneeskruiden, bijdraagt aan een diepere geestelijke werking van deze planten, is afkomstig uit de homeopathie, men noemt het dan geen verdunnen..maar potentieren. Dit gegeven kun je zonder meer terugvinden in het fytotherapeutisch lesmateriaal op de Natuurgeneeskundige HBO opleidingen in Nederland, logisch ook, want op deze scholen wordt ook onderwezen in homeopathie, men past dus de homeopathische ideeën over het potentieren van geneesmiddelen ook toe op van oorsprong fytotherapeutische middelen, die alleen maar verdund worden om de werking van sterk actieve kruiden wat minder heftig te maken. Ook wordt verteld dat getalsmatig schudden belangrijk is bij de bereiding van kruidenextracten, bijvoorbeeld honderd keer schudden bij een D1 verdunning, ook weer rechtstreeks te herleiden tot homeopathische ideeën. Afgezien of je wel of niet in homeopathie gelooft en het mag duidelijk zijn en ook wel bekend inmiddels dat ik dat niet doe, hebben deze interpretaties van verdunningen natuurlijk helemaal niets met fytotherapie te maken. Homeopathie en de ideeën erachter zijn geworteld in de 19de eeuw en kunnen gezien worden als een reactie op de toen sterk in opkomst zijnde chemische geneeskunst (waar nogal wat ongelukken mee gebeurde), fytotherapeutische extracten van sterk werkende of giftige planten zijn altijd verdund, om ongelukken te voorkomen, maar niet, om ze op een verondersteld hoger niveau te laten werken. Overigens is het westen het enige gebied waarin dit idee opspeelt…in de grote kruidentradities van India, Tibet en China, kijken ze je heel raar aan, als je dit vertelt. Wetenschappelijk is nooit bewezen dat homeopathische verdunningen boven D6, ook maar enig effect hebben, in tegenstelling tot de vele fytotherapeutische middelen die een duidelijk bewezen effect hebben op lichaam en geest, ook de fytotherapeutische verdunningen tot D6, waarin nog elementen van de oorspronkelijke inhoudsstoffen te vinden zijn. Ook getalsmatig schudden levert geen aanwijsbaar positief effect op, planten lijken niet te kunnen tellen.

Hoe zijn deze pseudowetenschappelijke ideeën de kruidengeneeskunst binnen gekomen?
Dat is een ingewikkeld verhaal, waarbij je wat dieper in de geschiedenis van de geneeskunst moet duiken. Tot eind 18de eeuw waren geneeskruiden de basis van de medische wetenschap…bijna alle geneesmiddelen werden gemaakt van plantendelen. Eind 18de eeuw en in de 19de eeuw begon de chemische geneeskunst echter sterk op te komen, men ontdekte dat men stoffen uit planten kon isoleren en dat deze soms sterk medicinale eigenschappen hadden, en dat deze geïsoleerde stoffen bovendien makkelijk te doseren waren en vaker een sterker direct merkbaar effect hadden. De farmaceutische industrie was geboren.

Tegelijk met deze ontdekkingen zien we een tegenreactie, zoals vaker gebeurd…onder invloed van de romantiek ontstond er vooral onder de elite een verlangen naar een meer natuurlijker en spiritueler bestaan.

Ook was het zo dat er nogal wat ongelukken gebeurde met al deze net ontwikkelde primitieve chemische preparaten, bovendien werkte veel artsen zeker eind 18de eeuw en begin 19de eeuw nog met technieken als aderlaten, purgeren en andere niet altijd even gezonde therapieën, die vaak meer goed dan kwaad deden.

Verder was men nog niet op de hoogte van de werkelijke veroorzakers van vele ziekten, namelijk pathogene micro-organismen, men tastte dus vaak letterlijk in het donker over de oorzaak van ziekten en dus ook over de aanpak.

De Duitse arts Samuel Hahnemann bedacht begin 19de eeuw, de homeopathie, gebaseerd op zijn observaties van kinine, een inhoudsstof van de Chincona, kinine werd effectief ingezet tegen malaria, Hahnemann nam deze stof zelf in…en stelde vast dat bij hem kinine juist koorts opwekte..zijn snel getrokken conclusie was dat kinine bij gezonde mensen juist een tegenovergesteld effect had. Hij ging dit idee op meerdere planten toepassen, bekeek welke effecten ze bij gezonde mensen hadden en bedacht daar ziektebeelden bij. De ontdekking van de koepokkenvaccinatie in dezelfde periode, deed hem de conclusie trekken, dat het toedienen van sterk verdunde extracten van planten, die in pure vorm bepaalde klachten bij gezonde mensen teweeg brengen, in de verdunde vorm, juist deze klachten bij zieke mensen genazen. Rationeel gezien zitten er tal van denkfouten in de ideeën van Hahnemann, toch was zijn geneeswijze vaak succesvol, dit zegt meer over de fase waarin de reguliere geneeskunst toen verkeerde, dan over de werkzaamheid van de middelen van Hahnemann, maar dat is een andere discussie en ik wil het hier vooral hebben over de invloed van deze nieuwe ideeën op kruidengeneeskunst.

Naast Hahnemann waren er nog andere wetenschappers die zich bezighielden met wat wij nu zien als pseudowetenschap zoals de Rus Semen Nikolaevich Korsakov, die homeopathische verdunningen maakte door de flessen waarin de oorspronkelijke oerextracten hadden gezeten, leeg te gieten en deze zonder de flessen schoon te maken aan te vullen met water of alcohol. Op deze manier creëerde hij ook ‘homeopathische’ verdunningen.

Door alle ontdekkingen op chemisch gebied in de loop van de 19de eeuw, werd het gebruik van kruiden in het westen (het is belangrijk om dit te benadrukken, in andere geneeskundige tradities als de Ayurveda en de Chinese Geneeskunst bleven geneeskruiden het eerste middel waarnaar men greep, en bleef de kruidengeneeskunst in ontwikkeling) steeds meer gezien als primitieve ‘volksgeneeskunst’.

Door deze scheiding ging kruidengeneeskunst, als een self-fulfilling prophecy, ook trekjes vertonen van kwakzalverij, men bediende zich steeds vaker van vage pseudowetenschappelijke theorieën om bepaalde middeltjes aan de man te brengen, enige wetgeving bestond er nauwelijks, ook niet voor de reguliere geneeskunst trouwens.

Tegelijkertijd begon er een opkomst van esoterische bewegingen, zoals de theosofie, waarbij men sterk de nadruk legde op de herontdekking van ‘oude waarheden’. Het gaat te ver om in te gaan op al deze bewegingen, maar zeker in hogere kringen was men gevoelig voor dergelijke esoterische theorieën en je ziet dan ook binnen de literatuur, de kunst en de opkomende eerste ideeën over psychologie in de 19de eeuw een sterke invloed van esoterie en occultisme.

Juist in verlichte kringen begon men meer interesse te vertonen voor geneeskruiden, vanuit het idee dat ze een verbintenis hadden met veronderstelde oude wijsheden, men interpreteerde geneeskruiden ook op deze wijze. Zo begon ook de oude humorentheorie die stamde uit de Griekse oudheid weer aan een opmars, nadat ze verlaten was door de reguliere wetenschap, door de ontdekking van pathogene micro-organismen in de loop van de 19de eeuw.

Aan het eind van de 19de eeuw worden de eerste antroposofische theorieën ontwikkeld, antroposofie is een esoterische filosofie met sterk occulte trekken, sterk beïnvloed door de theosofie, waarbij schouwen voorbij de zintuiglijk waarneembare wereld een basis vormt voor het toepassen van ideeën over genezing. De grondleggers van de antroposofie zijn Rudolf Steiner en niet onbelangrijk in dit verhaal, de Nederlandse vrouwenarts Ita Wegman, die vooral het gebied van de antroposofische geneeskunst verder ontwikkelde. Kruiden en vooral homeopathische verdunningen van kruiden (al worden ze anders genoemd binnen de antroposofie) spelen een belangrijke rol binnen de antroposofische geneeskunst, maar ze worden vooral bekeken vanuit het idee van onstoffelijkheid, waarbij typologieën en de signatuurleer een grote rol spelen.

Antroposofie heeft een enorme invloed gehad op de ontwikkeling van de nieuwe belangstelling voor kruidengeneeskunst in Nederland (ook in Duitsland en Zwitserland). Net als vergelijkbare groepen als bijvoorbeeld de Rein Leven Beweging uit het begin van de 20ste eeuw. Het waren in deze tijd elitaire bewegingen, die toen geldende ideeën over bijvoorbeeld rassenleer toepaste in hun visie op de mens, ideeën die wij door voortschrijdend inzicht inmiddels gelukkig achter ons hebben gelaten.

Dan komen we als vanzelf op de figuur Mellie Uyldert, door velen gezien als de grande dame van de Nederlandse kruidengeneeskunst. Zij heeft ettelijke boeken geschreven en aan de wieg gestaan van de eerste opleiding voor Natuurgeneeskunde in Nederland en heeft daar verschillende jaren lesgegeven. Uyldert was zeer sterk beïnvloedt door de antroposofie en komt zelfs uit een ‘Rein Levengezin, haar ouders waren fervente aanhangers van deze beweging. Uyldert heeft zo’n sterke invloed gehad, dat haar interpretatie van kruidengeneeskunde nog steeds standaard is in Nederland, dankzij de Natuurgeneeskundige opleidingen en de meeste kruidenopleidingen, die haar ideeën zonder meer nog steeds doorgeven, zo heeft pseudofytotherapie een ingang gekregen en wordt deze zelfs als gangbaar gezien, door zowel natuurgeneeskundigen, als het grote publiek, maar helaas ook door de reguliere wetenschap, waarmee de kruidengeneeskunde zichzelf diskwalificeert als serieuze geneeswijze.

Vanuit Mellie Uyldert is er een rechtstreekse lijn te ontdekken naar de huidige docenten op het gebied van kruidengeneeskunst, de ouderen zijn zelf nog opgeleid door Uyldert of hun docenten hebben les gehad van Uyldert. Dit geldt ook voor mij, ik ben een tweede generatiekind van Mellie…al maak ik geen gebruik van haar ideeën tijdens het lesgeven en het behandelen van mensen en bewandel ik liever een hele andere weg. De eerdere lijst met uitingen van pseudofytotherapie zijn terug te voeren op de schrijfsels van Uyldert, de door de opleidingen gehanteerde typologieën zijn zelfs letterlijk van haar afkomstig en zij paste ook de typologieën van Dr. Bach als eerste toe op sommige geneeskruiden, die toevallig ook een Bachremedie waren.

Uyldert was in meerdere opzichten controversieel, ze baseerde zich, net als andere antroposofen uit deze periode, sterk op rassenleer, haar eigen ideeën over karma, waardoor gehandicapten door haar als last voor de samenleving werden gezien. Haar ideeën over de positie van vrouwen doet nu zeker wereldvreemd aan. Maakt dit haar interpretatie van kruidengeneeskunst ook verkeerd…niet direct, maar wel zie je dat haar aannames haar visie op kruiden en de zieke mens sterk kleuren. Verder was Uyldert een ster in het ‘betere jatwerk’ ze schreef veel over zonder bronvermelding, en hanteerde als eerste het gegeven dat intuïtie binnen de kruidengeneeskunde op een hoger niveau staat dan ratio, waardoor het heel makkelijk wordt om te ontkomen aan kritek, als je immers de kosmos claimt als je inspiratie, heb je altijd een excuus voor prutswerk.

Spiritueel?
De ideeën over wat spiritueel is, zijn natuurlijk heel divers, en blijven in ontwikkeling, spiritualiteit is geen vast omlijnd begrip in tijd en ruimte. Toch wil ik mijn kanttekeningen plaatsen bij het interpreteren van pseudofytotherapeutische ideeën als spiritueel hoogstaand. Daarvoor zijn afgezien van het non-wetenschappelijke karakter van pseudofytotherapie, meerdere aanleidingen, als men de theorieën vanuit een contemporain ethisch oogpunt bekijkt.

De kerngedachte van de meeste pseudofytotherapeutische aannames is dat de mens het hoogtepunt van de schepping is, de natuur lijkt immers in ideeën als signatuurleer en typologie geschapen met de mens als uitgangspunt. Voor mij persoonlijk is dit geen spirituele gedachtegang, maar een zeer antropocentrische, waarbij menselijke eigenschappen zonder meer worden geprojecteerd op planten.
Wat ik ook ten nadele van een spirituele waarde vind spreken is de visie op intuïtie, deze wordt immers vaak misbruikt in de praktijk, om een gebrek aan kruidenkennis te verbergen, op zichzelf al geen hoogstaand gegeven vanuit ethisch opzicht.
De gecultiveerde tegenstelling tussen alternatieve geneeskunst en reguliere geneeskunst is ten nadele van cliënten en de positie van kruidengeneeskunde en zorgt ervoor dat kruidengeneeskunde navelstaarderig en eenzelvig wordt, en zich in Nederland moeilijk openstelt voor nieuwe invloeden.

De toekomst?
Geneeskruiden hebben een kwetsbare positie, dit wordt mede in de hand gewerkt door de pseudofytotherapeuten, zoals ze worden afgeleverd door de meeste opleidingen in Nederland, zij leveren geen enkele gezonde bijdrage aan de discussie over erkenning van deze grote groep medicijnen, die voor zoveel mensen een uitkomst zouden kunnen zijn en een flinke kostenbesparing kunnen opleveren voor de gezondheidszorg. Sterker nog, door het koppelen van geneeskruiden aan kabouters, aardstralen, god en het doorgeven van sofismen als serieuze ideeën hebben ze een zeer negatieve invloed.

De oplossing lijkt een nieuw elan ten aanzien van het onderwijs in kruidengeneeskunde in Nederland. Een frisse visie, waarbij men afscheid neemt van de alomtegenwoordige aanwezigheid van Uyldert en c.s. en zich meer spiegelt aan de Angelsaksische interpretatie van kruidengeneeskunde en zich positief laat inspireren door het verleden waarin kruiden zo belangrijk waren als geneesmiddelen, zonder dit verleden te idealiseren en te zien als spiritueel hoogstaander en door de positie van geneeskruiden in oude tradities als Ayurveda en TCM, waarin nooit de kunstmatige scheidslijn is ontstaan tussen reguliere geneeskunst en het gebruik van kruiden als medicijn.

Ook wil ik hierbij het loskoppelen van fytotherapie van andere als alternatief geziene therapieën voorstellen (een uitzondering hierop vormt aromatherapie), het is in mijn ogen vrij absurd dat een afgestudeerde van één van de Natuurgeneeskundige opleidingen in Nederland, met een beperkt aantal modules pseudofytotherapie erkend wordt als therapeut en lid kan worden van een beroepsvereniging als de NVF.

Is alles dan zo zwart wit en zijn planten dan alleen maar groene chemische fabriekjes? Nee natuurlijk niet…we are all made of stars, er is een verwantschap tussen alles op aarde, of je dit nu koel wetenschappelijk bekijkt of vanuit een spiritueel oogpunt…en dit gegeven moet genoeg zijn. Maar voor het goed toepassen van deze complexe wezens is veel meer nodig dan wat intuïtief natte vingerwerk uit de kosmos en menselijke projecties.

This entry was posted in Herb Politics. Bookmark the permalink.

One Response to Pseudofytotherapie in Nederland en een pleidooi voor beter onderwijs

  1. llja sanders says:

    WoW! Ik ben blij met dit artikel! Dit snijdt wat mij betreft hout. Mooi opgeschreven en uiteengezet, zonder grof te doen over de new age beweging. Daar kan ik nog wat van leren.
    Bedankt, groet vailja.

Leave a Reply